Wydarzenia

Jubileusz 100-lecia urodzin doc. Ireny Janosz-Biskupowej

W środę 5-go lutego 2025 r. w Archiwum UMK odbyły się uroczystości z okazji 100-lecia urodzin Ireny Janosz-Biskupowej, kierownik w latach 1966–1976.

Pierwszego lutego 2025 r. doc. Irena Janosz-Biskupowa, kierownik Archiwum UMK w latach 1966-1976 (zob.https://www.archiwum.umk.pl/o-archiwum/historia-archiwum/irena-janosz-biskupowa/), obchodziłaby 100. rocznicę urodzin. Rocznica stała się okazją do przypomnienia Jej wkładu w organizację pracy Archiwum UMK w okresie burzliwego rozwoju Uniwersytetu na przełomie lat 60. i 70 XX wieku. 24 września 2024 r. Senat UMK, na wniosek dyrektor Archiwum UMK, przyjął „Uchwałę nr 59 w sprawie nadania Pracowni Naukowej w Archiwum UMK imienia doc. dr hab. Ireny Janosz-Biskupowej”. Wspomniana rocznica została wpisana do obchodów 80-lecia powołania Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Pracownicy Archiwum UMK przygotowali wystawę, niewielką biograficzną publikację pt. Irena Janosz-Biskupowa (1925-2011): historyk – archiwista – dydaktyk, i zorganizowali spotkanie wspomnieniowe, które odbyło się 5 lutego 2025 r. w siedzibie Archiwum UMK przy ul. Mickiewicza 2/4. W uroczystości wzięła udział najbliższa rodzina Jubilatki – syn Michał z żoną Marią, córkami i prawnukami, wnuczka Edyta Biskup-Schmoller, córka Krzysztofa oraz dr hab. Radosław Sojak, prof. UMK, prorektor ds. kadrowych i polityki finansowej, prof. dr hab. Waldemar Rozynkowski, dziekan Wydziału Nauk Historycznych UMK, była kierownik Archiwum UMK dr Henryka Duczkowska-Moraczewska, Beata Herdzin i Sławomir Pułkownik z Archiwum Państwowego w Toruniu, członkowie Rady Archiwum UMK oraz liczni przyjaciele, współpracownicy i znajomi Państwa Biskupów. W trakcie tej imprezy prorektor Sojak, wspólnie z dyrektor Archiwum UMK, odsłonili tabliczkę z imieniem Jubilatki na drzwiach Pracowni Naukowej. Po części oficjalnej, odczytano wspomnienia prof. Bohdana Ryszewskiego, po czym najbliżsi oraz przyjaciele opowiadali o Jej życiu, pracy naukowej i działalności. Na pamiątkę tego wydarzenia Rodzina Jubilatki otrzymała oprawioną Uchwałę Senatu UMK.

Prezentujemy wystawę multimedialną poświęconą doc. Irenie Biskupowej przygotowaną przez Weronikę Krajniak oraz fotorelację z uroczystości, która odbyła się 5-go lutego b.r. w Archiwum UMK. Zapraszamy również do obejrzenia filmu z uroczystości.

W służbie nauki i gwiazd – wystawa o Wilhelminie Iwanowskiej

Od 2 września 2025 roku w Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu można oglądać wystawę Wilhelmina Iwanowska (1905-1999). Pierwsza dama polskiej astronomii, przygotowaną z okazji Roku Wilhelminy Iwanowskiej w Toruniu.

To opowieść o uczonej, która poświęciła życie badaniom nad Wszechświatem i współtworzyła polską astrofizykę. Jej droga – od Wilna, przez powojenną (przymusową) ekspatriację, aż po budowę toruńskiego ośrodka astronomicznego – pokazuje, jak wielką siłą może być pasja do nauki.

Poznaj historię kobiety, która w pracy naukowej dostrzegła największy dar.

Życie poświęcone nauce

Wilhelmina Iwanowska urodziła się w 1905 r. w Wilnie. Studia matematyczne ukończyła na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Stefana Batorego, z którym związała całe swoje przedwojenne życie naukowe. Już jako studentka, w 1927 roku, rozpoczęła pracę w Obserwatorium Astronomicznym USB pod kierunkiem prof. Władysława Dziewulskiego. Jak wspominała po latach: „Obserwacje lubiłam zawsze, dawały one bowiem bezpośredni kontakt z tą największą Przyrodą, jaką jest Wszechświat…”.

Po obronie pracy magisterskiej z matematyki poświęciła się astronomii. W 1933 roku uzyskała doktorat, koncentrując się na klasycznych zagadnieniach astronomii. Zainteresowanie astrofizyką rozwinęła dopiero później – podczas pobytu naukowego w Obserwatorium w Sztokholmie w latach 1934-1935, gdzie współpracowała z prof. Bertilem Lindbladem, jednym z pionierów nowoczesnej astrofizyki. W 1937 roku uzyskała veniam legendi z astrofizyki, stając się jednym z pierwszych badaczy tej dziedziny w Polsce. Była pionierką polskich badań astrofizycznych, a jej praca przyczyniła się do ugruntowania tej specjalności w krajowej nauce.

Po II wojnie światowej, w wyniku zmiany granic i likwidacji Uniwersytetu Stefana Batorego, Iwanowska została zmuszona do opuszczenia Wilna. Ekspatriowana do Torunia, wraz z grupą wileńskich uczonych współtworzyła Uniwersytet Mikołaja Kopernika – uczelnię, która stała się kontynuatorką tradycji akademickich Wilna. Choć Wilno na zawsze pozostało dla niej miejscem szczególnym, to właśnie w Toruniu, u boku prof. Dziewulskiego, stworzyła coś trwałego: silny ośrodek akademicki oraz nowoczesne Obserwatorium Astronomiczne w Piwnicach pod Toruniem.

Od 1952 roku, przez ponad dwie dekady, kierowała toruńskim Obserwatorium. Prowadziła pionierskie badania w zakresie spektroskopii gwiazd, a także należała do grona naukowców rozwijających radioastronomię w Polsce. W 1973 roku – podczas Międzynarodowego Roku Kopernikowskiego – pozyskała od Polonii kanadyjskiej nowoczesny spektrograf, który znacząco wzmocnił potencjał badawczy toruńskiego ośrodka.

Była nie tylko wybitną uczoną, ale i gorliwą popularyzatorką idei Mikołaja Kopernika. Odegrała kluczową rolę w organizacji światowego zjazdu Międzynarodowej Unii Astronomicznej (IAU) z okazji 500. rocznicy jego urodzin. Jej międzynarodową pozycję naukową potwierdziło powołanie na stanowisko wiceprzewodniczącej IAU – jako pierwszej kobiety w historii tej organizacji (1973-1978).

Wystawa – pamięć i inspiracja

Wystawa ma charakter popularnonaukowy i edukacyjny. Składa się z dziesięciu plansz tematycznych, które ukazują życie i działalność Wilhelminy Iwanowskiej – od dzieciństwa i studiów w Wilnie, przez wileńskie i toruńskie etapy kariery naukowej, aż po Jej osiągnięcia międzynarodowe i upamiętnienie.

Narrację wzbogacają archiwalia z zasobu Archiwum UMK, gdzie uczona zdeponowała dorobek swojego życia – m.in. listy, rękopisy, notatki, fotografie, dokumenty osobiste i rodzinne. Uzupełnieniem są jej publikacje pochodzące ze zbiorów Książnicy Kopernikańskiej. W gablotach zaprezentowano również wyjątkowe pamiątki, takie jak świadectwo dojrzałości, toga profesorska, narty czy maszyna do liczenia.

Ekspozycja przypomina o dorobku jednej z wybitniejszych postaci w historii polskiej nauki, ale też o tym, jak z dramatycznych wydarzeń historycznych potrafiła zrodzić się nowa jakość – w tym przypadku: narodziny toruńskiego ośrodka astronomicznego i rozwój polskiej astrofizyki.

Na cześć Wilhelminy Iwanowskiej nazwano planetoidę (198820), ulicę na toruńskim Podgórzu, szkołę w Pigży oraz program stypendialny Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej (NAWA).

„Jeśli chodzi o moje zamiłowania, czyli hobbies, to były nimi praca naukowa i obcowanie z przyrodą. Nie założyłam własnej rodziny […], widząc w tym zagrożenie tego największego daru, jakim była dla mnie praca naukowa”.

Słowa te doskonale oddają pasję i oddanie, które towarzyszyły Jej przez całe życie.

Ekspozycja Wilhelmina Iwanowska (1905-1999). Pierwsza dama polskiej astronomii została przygotowana przez Archiwum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika we współpracy z Wojewódzką Biblioteką Publiczną – Książnicą Kopernikańską w Toruniu oraz Międzynarodowym Centrum Badań Kopernikańskich UMK.

Kuratorzy wystawy: Bożena Kierzkowska, Weronika Krajniak, Anna Supruniuk. Projekt graficzny: Kamil Snochowski